Văn hóa Đông Sơn nổi tiếng khắp thế giới đã sản sinh ra những chiếc trống đồng Đông Sơn tuyệt đẹp. Đáng chú ý, không chiếc trống Đông Sơn nào giống hệt chiếc nào bởi chúng được sản xuất thủ công. Mỗi chiếc trống là một tác phẩm mỹ thuật và điêu khắc mang dấu ấn của nhóm thợ, của vùng miền mà liên kết các tác phẩm này đã tạo nền cho hồn cốt của người Đông Sơn cách đây hơn 2.000 năm.


Chiếc trống đồng Miếu Môn là một kiệt tác ra đời trong bối cảnh như vậy. Trống được mang tên một địa danh của Hà Nội thuộc huyện Chương Mỹ, nơi có ngôi đình cổ mang tên Miếu Môn.
Trống được phát hiện trong lòng đất, sau đó dân địa phương mang về đình Miếu Môn để treo và coi đó là báu vật. Mỗi dịp tế lễ, hội làng, trống được mang ra đánh. Hiện nay, trống được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Trống có dáng cân đối, thân trống chia làm ba phần rõ rệt: tang phình, lưng trống gần có hình nón cụt, chân trống choãi. Mặt trống có đường kính 72cm và chiều cao 48cm.


Toàn thân trống là một “bức tranh” phong phú, đẹp về thẩm mỹ và như một câu chuyện kể sống động về cuộc sống của tổ tiên người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ xưa kia. Để tạo ra các mảng trang trí, người xưa đã chạm khắc vào mặt trong của khuôn đất nung trước khi đổ đồng nóng chảy. Khi trống đúc xong, các hình chạm khắc dương bản với các nét đúc mảnh mai, nông sâu tạo các mảng trang trí đậm nhạt rõ rệt.


Giữa mặt trống là hình ngôi sao nổi 14 cánh nhọn, xen giữa các cánh sao là họa tiết hình lông công. Từ trong ra ngoài còn có 14 vành hoa văn đồng tâm, xoay quanh hình ngôi sao. Trong số đó, vành hoa văn thứ 6 và 9 đóng vai trò chủ đạo. Vành hoa văn thứ 6 có hai nhóm hươu nằm đối xứng qua tâm mặt trống. Mỗi nhóm gồm 4 con hươu có thân thon nhỏ, mắt là vòng tròn có chấm giữa, bốn chân cao, sừng dài có nhiều nhánh. Trên thân hươu được trang trí hoa văn chấm dải. Xen giữa hai nhóm hươu là hai nhóm thú, mỗi nhóm cũng gồm 4 con có chân cao, đuôi dài, miệng đang ngậm mồi, mắt là vòng tròn có chấm giữa. Trên thân con thú này cũng được trang trí hoa văn chấm dải.


Vành hoa văn thứ 9 có họa tiết hình 16 chim bay cùng chiều. Chim được mô tả đang sải đôi cánh rộng, cổ dài, mỏ dài, đuôi dài, có cả chùm lông phía sau đầu chim. Chim đang ngậm mồi. Đôi cánh, đuôi chim được trang trí hoa văn gạch ngắn song song. Mắt chim là hình vòng tròn chấm giữa. Có thể đây chính là hình tượng con cò. Bên cạnh các vành hoa văn tả thực, miêu tả sinh động hình chim, thú, còn có các vành hoa văn hẹp hơn, là các hoa văn hình học thuần túy của nền văn hóa Đông Sơn như: gạch ngắn song song, tam giác, chấm dải, vòng tròn đồng tâm chấm giữa, dích dắc…
Trang trí mặt trống mô tả về cuộc sống của người nông dân trồng lúa nước. Hình ngôi sao giữa mặt trống là biểu tượng mặt trời theo sự giải mã của nhà nữ khảo cổ học người Pháp, bà Madeleine Colani từ năm 1940 trong tác phẩm “Vết tích tục thờ mặt trời ở Đông Dương”. Người Đông Sơn đã thờ thần mặt trời, nguồn lực của vũ trụ, của sự sống và nông nghiệp. Hình tượng hươu đực, hươu cái cũng cho thấy cái quan niệm phồn thực, có âm có dương giao hòa, mong cho động vật sinh sôi và mùa màng bội thu. Cảnh đàn cò đang giang cánh bay khá thân thuộc với nhà nông.


Tang trống cũng được trang trí các vành hoa văn song song với nhau và song song với rìa mặt trống. Có 5 vành hoa văn trang trí, trong đó có một vành hoa văn chủ đạo khắc hình 6 chiếc thuyền bơi cùng chiều. Trên mỗi thuyền có 3 người ngồi tay cầm mái chèo. Đầu thuyền chỉ có một người, có lẽ là người chỉ huy đang ngồi cầm rìu xéo. Có lẽ đây là cảnh một đoàn 6 chiếc thuyền đang thi bơi chải. Người trên thuyền đội mũ lông chim. Trên thân thuyền cũng được trang trí hoa văn hình học. Xen giữa các thuyền là hoa văn hình chim đứng, đuôi dài, đang ngậm mồi. Ngoài vành hoa văn chủ đạo, còn lại là những hoa văn hình học giống như trên mặt trống.


Trang trí trên lưng trống là những ô hình chữ nhật được ngăn cách bằng các vành và đoạn hoa văn hình học. Bên trong các ô này là các chiến binh khoác áo lông chim, đầu đội mũ lông chim, một tay cầm rìu chiến, một tay cầm khiên như trong một cuộc diễu hành. Phía trên có những con chim mỏ dài đang bay.
Hoa văn trên trống Miếu Môn là điển hình cho nghệ thuật trang trí Đông Sơn mà không nền nghệ thuật nào trên thế giới có được. Chỉ một vài nét trang trí bằng đường gạch ngắn, chấm dải bên trong đường viền đặc trưng của người chiến binh, của hươu, chim, thuyền đã mang đến cảm nhận về sự khoáng đạt mà tinh tế. Người Đông Sơn đã biết trang trí theo quy luật đối xứng trục qua tâm trống thể hiện ở các nhóm hươu, chim, đối xứng tịnh tiến qua hình 6 chiếc thuyền nối nhau trên tang trống. Họ còn có thủ pháp nghệ thuật lược bỏ luật viễn cận như tỷ lệ chim, hươu, người, cá… có kích thước không chênh lệch quá như trong thực tế.


Trống Miếu Môn là một trong những chiếc trống Đông Sơn đẹp nhất, tập trung được các nét tinh túy, đậm đà bản sắc dân tộc. Người Đông Sơn đã phản ánh cuộc sống sinh động của chính mình qua các ngôn ngữ tạo hình trên trống đồng. Vô tình hay hữu ý, họ đã để lại cho kho tàng di sản văn hóa Việt Nam ngày nay những bảo vật vô giá và đáng tự hào.

Bài: PGS.TS Trnh Sinh
nh: Trnh Sinh, Nguyễn Quốc Bình và tư liệu ca Viện Khảo cổ học

Bình luận