Con lợn trong di sản văn hóa việt nam

15/02/2019 18:09

Ln là mt trong nhng loài vt gn gũi nht vi nhà nông. 

Ln là mt trong nhng loài vt gn gũi nht vi nhà nông. Trong kho tàng di sn văn hóa vt thvà phi vt th, hình tưng ca ln thhin đm nét trong ca dao, tc ng. Đám cưi là skin quan trng nht ca đi ngưi, qua câu ca dao: “Em vthưa vi mcha/ Bt heo đi cưi, bt gà đi cheo”. Có ltrong đám cưi làng quê ngày xưa, không ththiếu đưc heo (ln), đlàm cmi hhàng, làng xóm. Ngay cđám gicũng vy, du nghèo đến my, cũng phi có mâm c“cúng đu heo”. Con ln c“tnhiên” gn vi đon trưng ca vòng đi là vy.

Ln trong thế gii m thc ca ngưi Vit là nhng món ngon như ch, giò, nem, lòng ln, bóng bì, các loi nhân bánh chưng, bánh cun, bánh giò… Các món tht ln cũng xut hin trong các câu tc ng“Nht th, nhì vĩ”, hay “Bàu dc không đến bàn thtám, cám không đến mõm ln x”, thhin đng cp trong làng xã xưa, ý là chcó chc sc mi đưc ăn bàu dc, chmõ làng bàn thtám thì làm sao đưc ăn.

Đôi khi ln li đưc ngưi đi tôn vinh, đưc gi là “Ông Ln hay Ông n”. Đó là trong bi cnh rưc ln ra đình đcúng Thành Hoàng làng La Phù, huyn Hoài Đc, Hà Ni vào dp 13 tháng Giêng âm lch hàng năm. Các “Ông Ln” đưc tuyn chn kht khe t10 xóm trong làng. Ln đưc nuôi và chăm sóc chu đáo, ăn cám go trn vi ngô xay hay go nếp nu chín, đưc tm ra sch s. Nhng ngày gn ti lhi, li nu cháo hoa cho các Ông ăn, mc màn cho các Ông ng.

Có nhng năm làng tuyn đưc 17 con ln, có con nng gn 2 t. Ngưi đưc chn nuôi ln phi có đc, có tài, phi có ccon trai và con gái. Sau khi mtht, ln đưc trang trí đp bng giy màu, hoa tươi và đc bit làm mt tm “áo choàng” cho ln bng mt lp mchài ca chính con ln đó ri rưc kiu ra đình. Theo truyn thuyết, lhi rưc ln này có tthi vua Hùng thsáu. Thông qua lhi, ngưi dân mong cho mùa màng tươi tt, mưa thun gió hòa. Lhi này phn ánh nghi thc hiến sinh có tthi văn hóa Đông Sơn.


Hình tưng con ln còn in du trong tâm thc ngưi Vit. Theo quan nim xưa, vòng luân hi ca vũ trtheo hlch pháp mà thp nhchi gm 12 con vt gm Tý (chut), Su (trâu), Dn (h), Mão (mèo), Thìn (rng), T(rn), Ng(nga), Mùi (dê), Thân (kh), Du (gà), Tut (chó), Hi (ln). Trong đó, con ln đưc tưng trưng cho mt năm. Hình nh ca 12 con vt, trong đó có ln, đã đưc khc ha trên trng đng Heger IV, đưc vtrong tranh dân gian làng Sình (Huế) và đưc nhà Nguyn cho tc tưng trong bng 12 con giáp bng đá ngc.

Hình tưng ln còn đưc thhin trong điêu khc đình và chùa trong thi Lê Trung Hưng. Đó là bc chm gcnh ngưi mva cho con bú, va cho ln ăn đình Pht Lc (Thái Bình). Chú ln đưc tthc, có cmt, mõm, tai vnh, bng x. Cùng đtài này, ngưi ta li bt gp trên mng chm gỗ ở chùa CTr(Nam Đnh) hay trên bthờ ở đình Tam Đà (Ba Vì, Hà Ni) có cnh chú ln đang ăn cây khoai môn. Rõ ràng hình tưng chú ln đã có mt trong các đình, chùa như mt yếu tdân dã đã bt đu ln lưt yếu tcung đình. Con ln dân dã đã có mt nhng nơi vn chdành cho con rng, biu tưng ca vương quyn.

Ln có mt nhiu hơn trong các dòng tranh dân gian. Thm chí, nhc đến tranh Đông Hlà ngưi ta li nhđến mt dòng tranh ln gà như câu thơ ca thi sĩ Hoàng Cm: “Tranh Đông Hgà ln nét tươi trong/ Màu dân tc sáng bng trên giy đip”. Hình tưng con ln trong tranh dân gian Đông Hbiu tưng cho ssung mãn, hnh phúc. Đi vi nhà nông, không gì bng cuc sng no đvà bình yên, quanh ngôi nhà tranh vách đt, con ln kiếm ăn quanh qun trong vưn (như tranh “Ln ăn lá ráy”). Con ln còn thhin sphn thc, con đàn cháu đng (như tranh “Đàn ln”). Tranh vcon ln khá siêu thc, thân ln đưc ttheo góc nhìn ngang, nhưng mõm ln li theo góc nhìn thng. Sphi màu rc rtnhng màu gc chế tnguyên liu dân gian dkiếm là đc trưng đc đáo ca dòng tranh này. Đôi khi, ln li đưc in màu đen đơn gin đkhi cúng lđt đi vi ý nghĩa tâm linh là gi xung âm phcho ngưi thân khut núi.

Ln còn có mt trên các tưng tròn. Có khi tưng ln bng đng có cmt, tai, mõm, bn chân và đuôi cong, trên mình đưc trang trí hoa văn Đông Sơn hình răng cưa, vòng tròn đng tâm. Trên lưng đưc đt mt chiếc trng đng đặt ngửa có quai, hoa văn vòng tròn đng tâm. Mt dòng tưng ln phbiến na, đưc chế to tđt nung, xrãnh đđút tin tiết kim ca trnhkhi đưc ngưi ln mng tui và còn có mt loi đchơi dân gian gi là “tò he” có to hình ln, đưc nn tbt nếp.

Ln là loài đng vt mà ngưi Vit đã biết đến tcách đây hàng vn năm. Trong hang đng đã tìm thy xương ln rng. Trong mái đá làng Vành, hang làng Nèo, hang Đng, hđã ly răng nanh ln rng và các răng thú khác đdùi xuyên llàm bùa thiêng đeo c. Cách đây khong 6 ngàn năm, ngưi cổ ở Mai Pha đã biết chăn nuôi ln. Tby gi, con ln luôn luôn đng hành và có mt trong kho tàng di sn văn hóa ca ngưi Vit.

GS. Trnh Sinh



Bình luận