Năm Hợi nói về “heo đất”

01/02/2019 16:52

Tết nào cũng vậy, bên cạnh những bao lì xì đỏ tươi mới cóng, từ cuối tháng Chạp (12 Âm lịch) mẹ tôi hay mang từ chợ về một chú heo đất. Heo đất tên gọi chung của hộp tích trữ tiền thường được làm bằng đất sét, có hình dạng của chú heo. Dù là Tết xưa hay Tết nay, ở Việt Nam hay thế giới, chú heo đất tiết kiệm đều trở thành một phần sống động của tuổi thơ.

Chuyện nuôi “heo” ngày Tết

Tôi vẫn nhớ Tết của những năm 90, khi tôi khoảng 7,8 tuổi, cảm giác ngóng chờ những phong bao lì xì gần như chiếm trọn cả dịp Tết. Trước đó, từ 28 tháng Chạp, mẹ đã mua cho tôi và em trai một chú “heo đất” với lời nhắc: tiền mừng tuổi phải cho “vỗ béo” cho heo đất; cuối năm mẹ sẽ cho “mổ” heo mua quần áo, đồ chơi. Khỏi phải nói chúng tôi đã chăm sóc con heo đó kỹ càng ra sao. Đó là cả một gia tài đáng ngưỡng mộ với một đứa trẻ.

Đã hơn chục năm trôi qua, cái Tết ngày nay với Tết của chục năm trước có rất nhiều điều khác biệt nhưng tục mừng tuổi mới cho trẻ em bằng tiền lì xì và bọn trẻ được cha mẹ dạy cách dành dụm tiền vẫn không thay đổi. Hình dáng của heo cũng đa dạng hơn: từ nhựa, cho đến gốm, sứ. Những chú heo đó vừa có thể làm đồ trang trí trong nhà vừa là báu vật của lũ trẻ hóa ra cũng được làm thủ công lâu đời.

Làng làm heo đất

Ở miền Bắc, làng gốm Bát Tràng là nơi cung cấp nhiều heo đất nhất. Còn trong miền Nam, làng Lái Thiêu (Bình Dương) chuyên làm heo đất tồn tại gần nửa thế kỷ. Khó ai ngờ ngôi làng nhỏ bé đặc biệt nhộn nhịp những muà trước Tết không chỉ cung cấp heo đất cho toàn bộ khu vực miền Nam mà còn xuất khẩu trong khu vực Đông Nam Á. Nghề làm heo đất ở đây có từ những năm 70. Các công đoạn bao gồm làm đất, nặn đất sét, đổ khuôn, nung, sơn, phết trang trí. Muôn sắc màu rực rỡ và nụ cười hồn nhiên tròn trịa của chú heo mang đến cảm giác ấm áp, thân thiện cũng như sự đầy đủ cho năm mới; không chỉ với trẻ em mà cả với những người mưu sinh bằng nghề khá đặc biệt này. Đó là ở Việt Nam, còn thế giới, chú heo đất hóa ra cũng khá thân thuộc trong hàng trăm năm.

Những chú heo đất trên thế giới

Câu chuyện về sự ra đời của heo đất cũng khá kỳ thú. Vào thời Trung cổ ở châu Âu, khi những đồ kim loại vẫn còn khá đắt đỏ, người dân đã dùng những đồ vật nhà bếp làm từ đất sét. Loại đất sét thời đó có tên gọi là pyggy. Mỗi khi có tiền xu thừa, người vợ nội trợ hoàn toàn có thể bỏ chúng vào trong những chiếc hũ pyggy này một cách thuận tiện. Người Việt có thể gọi đó là “quỹ riêng” còn thủa đó người ta gọi những chiếc hũ này là “pyggy pot” hay “pyggy bank”. Khoảng gần 3 thế kỷ sau, “pyggy” bị gọi trệch thành “piggy” (heo) khiến cho một đơn đặt hàng đến thợ ở Anh nhầm tưởng là “piggy bank”. Chiếc hũ đựng tiền xu hình chú heo với lỗ nhỏ thông minh để bỏ tiền vào khiến món đồ bình thường này trở nên bắt mắt và thu hút mọi tầng lớp đặc biệt là trẻ em. Cũng có truyền thuyết cho rằng, những chú heo đựng tiền xu này xuất phát từ vùng Java (Indonesia) và được đem sang châu Âu. Tất nhiên hầu hết những giả thuyết đó đi kèm với hiện vật là những mảnh heo đất luôn luôn vỡ. Dù truyền thuyết nào đi chăng nữa thì heo đất đã trở thành người bạn thân thiết trong những dịp đặc biệt.

Một vài nước ở châu Âu như Đức, Hà Lan, vẫn có phong tục tặng heo đất lấy may đầu năm mang ý nghĩa đầy đủ sung túc. Ở Hà Lan, có hẳn một bảo tàng heo đất. Ở Nhật, ngoài heo đất, người ta còn có thêm mèo đất hay các nhân vật manga ngộ nghĩnh khác, hoặc đặc biệt hơn là những chú heo đất “thông minh” với công nghệ điện tử.

Muôn vẻ câu chuyện về heo đất hi vọng sẽ đưa các bạn về với tuổi thơ ngày Tết, nhắc nhở trẻ em về giá trị đồng tiền và thói quen rất hữu ích “nuôi heo năm mới” và cuối năm “mổ heo”.

Bài: Giang Lê

Ảnh: Bá Luân, Lê Bích


Bình luận