Những miền giáo đường

06/12/2019 09:33

Cho đến nay, hệ thống các nhà thờ Thiên chúa giáo đã góp một dấu ấn đậm nét trong khung cảnh kiến trúc của mảnh đất Sài Gòn. Chúng không chỉ là những công trình phục vụ mục đích tín ngưỡng mà đã trở thành những điểm nhấn không gian trong di sản kiến trúc của thành phố này. Với hơn 200 nhà thờ thuộc 14 giáo hạt, TP.Hồ Chí Minh hiện nay tập trung một lượng hình thái nhà thờ phong phú, trong đó có hơn 10 nhà thờ còn giữ được dấu tích của 100 năm qua.

         
                 Nhà thờ Huyện Sỹ có hơn 100 năm tuổi

Cho đến nay, hệ thống các nhà thờ Thiên chúa giáo đã góp một dấu ấn đậm nét trong khung cảnh kiến trúc của mảnh đất Sài Gòn. Chúng không chỉ là những công trình phục vụ mục đích tín ngưỡng mà đã trở thành những điểm nhấn không gian trong di sản kiến trúc của thành phố này. Với hơn 200 nhà thờ thuộc 14 giáo hạt, TP.Hồ Chí Minh hiện nay tập trung một lượng hình thái nhà thờ phong phú, trong đó có hơn 10 nhà thờ còn giữ được dấu tích của 100 năm qua.

Điểm nhấn không gian

Khi tiến hành quy hoạch Sài Gòn, người Pháp đã chủ ý tạo ra những trục đại lộ theo ô bàn cờ và các điểm nhìn bằng những quảng trường lớn. Trấn ngự các quảng trường là các công trình mang tính biểu tượng của thiết chế đô thị: nhà hát, dinh Norodom (dinh Thống Nhất ngày nay), dinh Xã Tây (tức tòa thị chính, UBND Thành phố hiện nay), nhà ga cũ, chợ Bến Thành… và nhà thờ Đức Bà là điểm đón trục Catinat (Đồng Khởi) từ bờ sông đi lên. Trong số các công trình này, nhà thờ Đức Bà có vị trí nổi bật nhất, nhờ có khoảng lưu thông rộng xung quanh cũng như chiều cao đáng kể so với các công trình lân cận. Ngoài chiều cao đến đỉnh 60,5m, điểm khiến công trình gây ấn tượng mạnh chính là màu gạch đỏ khác biệt và độ hoàn hảo của các chi tiết kiến trúc. Khánh thành năm 1880, nơi đây trở thành trung tâm cộng đồng của thành phố. Quảng trường trước mặt nhà thờ tiếp giáp các đại lộ xung quanh cũng như tòa nhà bưu điện bên cạnh, tạo thành một sự kết nối hoàn thiện như mô hình một thành phố châu Âu.

Các nhà thờ khác cũng chọn những điểm nằm kế cận các khu dân cư đông đúc, như nhà thờ Ngã Sáu (tức nhà thờ Thánh Jeanne d’Arc, khánh thành 1922) nằm ở đối diện công viên Dạ Trạch trông ra một ngã sáu các con đường lớn ở quận 5, hình thành một điểm đón các hướng giao thông. Tương tự như nhà thờ Đức Bà, nhà thờ Ngã Sáu cũng có vị trí tách biệt với các khu nhà xung quanh, khiến cho ngôi nhà thờ không quá đồ sộ vẫn có sự đường bệ khác thường. Các con đường trồng những hàng cây sao dầu thẳng tắp như đồng dạng với tháp chuông Gothic của nhà thờ tạo nên một chỉnh thể thống nhất của quy hoạch. Các nhà thờ thường chọn những màu ấm nóng như gạch đỏ, hồng, cam, thậm chí rực rỡ như nhà thờ Tân Định khiến cho chúng nổi bật giữa ánh nắng nhiệt đới và trên nền trời xanh cùng những tán cây màu lục tươi tốt quanh năm, tựa như những điểm nhấn về màu sắc dẫn dắt không gian đô thị.

Sự chiết trung Đông Tây

Các nhà thờ mặc dù chuyên chở ý niệm ngoại lai từ Tây phương mang tới nhưng đã cắm rễ được vào bối cảnh thiên nhiên môi trường và văn hóa bản địa. Màu gạch đỏ của nhà thờ Đức Bà được tiếp nối bằng lớp vỉa hè bao quanh, khiến cho công trình có sự chuyển tiếp nhuần nhị vào không gian đô thị nhiệt đới. Lớp mái ngói ống gần với đặc điểm ngói âm dương Á Đông như lan dần sắc ấm qua những bức tường hoa và cửa sổ kính màu xuống lớp vỉa hè đã làm cho công trình hài hòa mà vẫn nổi bật một vẻ đẹp tinh tế. Trong khi đó, nhà thờ Cha Tam (tức nhà thờ Thánh Francisco Xavier) khánh thành năm 1902 ở khu Chợ Lớn, nơi tập trung cư dân người gốc Hoa, đưa những chi tiết Á Đông vào tổng thể một cách hợp lý như tam quan mái cong, nơi đặt tượng Đức Mẹ kiểu lầu sáu mái phương Đông tựa một phương đình của kiến trúc truyền thống bản địa, tên nhà thờ đắp nổi bằng chữ Hán nơi trán tường Gothic.

Nhà thờ Hạnh Thông Tây (53/7 Quang Trung, P. 11, quận Gò Vấp) sở hữu lối kiến trúc Byzantine, mô phỏng theo một thánh đường tại Ravenna (Italy), do cậu của Nam Phương hoàng hậu xây dựng năm 1921, là lối kiến trúc ít thấy ở nhà thờ Công giáo Việt Nam. Trong nội thất nhà thờ sử dụng những hệ thống tượng thánh tử vì đạo và các bức tranh kính có màu sắc hoa văn Việt Nam. Nhìn chung sự có mặt của các thức trang trí kiểu Tây phương của các nhà thờ được mặc nhiên chấp nhận do nét trang nhã, tôn nghiêm của các kiểu cách kiến trúc có nguồn gốc đền đài Hy Lạp – La Mã cổ đại được nhân loại coi như di sản văn hóa chung.

Nhiều nhà thờ thời kỳ sau 1954 do ảnh hưởng của những giáo dân miền Bắc di cư, có hình thức các gác chuông có mái đao giống nhà thờ đá Phát Diệm (Ninh Bình). Đây là một sự tái thiết lập dấu ấn văn hóa đặc thù. Những nhà thờ mới cho thấy sự đa dạng trong thể hiện đặc trưng nguồn cội. Vật liệu mới là bê tông cốt thép cùng kính tấm lớn đã cho phép các giáo hạt xây những giáo đường to lớn hơn, phong phú hơn về kiểu dáng.

Trữ lượng văn hóa của hệ thống các nhà thờ đã đem lại một vị thế trong đời sống người dân Sài Gòn. Những bài ca về những người em xóm đạo hay tiếng chuông đêm Giáng sinh trở thành một ký ức tinh thần chính là nhờ những miền giáo đường nhiệt đới miệt mài ngân vang suốt hai mùa mưa nắng. 
                                                                                                                                                                                                                                                                                   

Trương Quý
Ảnh: Shutterstock

Bình luận