Về Phú Xuân thăm nhà cổ Sài Gòn

15/11/2017 11:46

Nhắc đến những ngôi nhà gỗ bề thế của đất Sài Gòn xưa (nay là TP. Hồ Chí Minh), Phú Xuân – Nhà Bè sẽ là một điểm đến đặc biệt, bởi nơi đó còn lưu dấu những công trình kiến trúc độc đáo, mang sự hòa trộn Á – Âu thú vị, xứng đáng là một di sản kiến trúc độc đáo của cả Sài Gòn xưa và nay.

Trong số các đơn vị hành chính mang tên Phú Xuân ở Việt Nam, hai địa danh có sự liên kết đặc biệt là Phú Xuân (Huế) và Phú Xuân (Nhà Bè). Từ thời phong kiến, năm 1689, khi Võ vương Nguyễn Phúc Chu cử vị tướng mở cõi Nam Bộ là Thống soái Nguyễn Hữu Cảnh vào nam kinh lược, các thôn xóm ở Nhà Bè chính thức trở thành đơn vị hành chính của huyện Tân Bình, xứ Sài Gòn, dinh Phiên Trấn. Câu chuyện hình thành nên Nhà Bè được ghi trong “Đại Nam nhất thống chí” rằng: “Lúc ấy dân cư thưa thớt, lại xa xôi, đò xa thuyền nhỏ, hành khách thường khổ sở về chuyện ăn uống… Võ Thủ Hoằng bó tre làm bè, dựng nhà, sắm đủ đồ dùng nấu nướng để hành khách tự ý lấy dùng, không phải trả tiền. Sau đó người buôn bán cũng đóng bè, bán thức ăn, nhiều đến hai ba chục bè, họp thành chợ sông, vì thế chỗ này gọi là Nhà Bè…”. Còn địa danh Phú Xuân của Nhà Bè ra đời chính từ những công thần triều Nguyễn đi khai hoang, lập ấp nơi phương Nam, khi đến Nhà Bè đã quyết định lấy tên Phú Xuân ở kinh đô Huế đặt cho nơi định cư mới, như một gợi nhớ thân thương về nơi xuất xứ của bản thân và dòng tộc.



Ngôi nhà cổ nhất của miền đất Phú Xuân – Nhà Bè còn nguyên trạng đến ngày nay thuộc sở hữu của gia đình ông Nguyễn Kim Chung (số 18/09 khu phố 7, thị trấn Nhà Bè). Lai lịch của ngôi nhà đã qua 5 đời người này được chủ nhân giới thiệu: “Cụ cố của gia tộc tôi là một vị quan thời Minh Mạng, tên gọi Nguyễn Văn Trọng, húy danh Nguyễn Hiền Hào, được triều đình cho vào Nam khẩn hoang và dựng lên ngôi nhà này từ năm 1879, khi ấy ông 50 tuổi. Thời còn nhỏ, tôi được nghe nội kể lại là khi xây căn nhà này tốn rất nhiều công sức, vì toàn vùng là đầm lầy ngập nước, đất bưng biền, nên phải dụng công đắp nền bằng đá xanh để chống ngập lún. Nhà dựng theo lối nhà rường kiểu Huế, vì dòng tộc nhà tôi đều là người gốc Huế cả. Khi căn nhà xây dựng hoàn thiện, tính riêng việc trang trí cho đồ mộc, nhóm thợ chạm, cẩn được đưa từ Huế vào và làm việc liên tục trong 3 năm mới hoàn thiện ngôi nhà”.


Nhìn từ bên ngoài, ngôi nhà cổ có đồ hình vuông, nóc mái bánh ú (hai mái dốc chính và hai mái phụ bên chái nhà). Căn nhà có ba gian hai chái, tuân theo quy định và kiểu thức của lối dựng nhà rường Huế. Từ thời Minh Mạng (1820 – 1841), năm trị vì thứ 3 đã ấn định các kiến trúc xây dựng bên ngoài Đại Nội đều không được phép quá ba gian hai chái, và độ cao không vượt quá chiều cao các cung điện, thế nên các kiến trúc nhà rường Huế từ tầng lớp quan lại đến thương phú đều tuân theo quy định này, chiếm phần đa là một gian hai chái, cột trụ nhỏ, mái thấp. Vào đến phương Nam, có lẽ khá xa “mặt trời” nơi kinh thành, cộng với sự trù phú, kết hợp cả yếu tố thời tiết cần không gian thông thoáng, các ngôi nhà rường được biến thể, nới rộng khoảng cách giữa các cột trụ, mái nhà cao, tích hợp cả phần tường bao mang kiến trúc du nhập từ phương Tây theo kiểu thuộc địa, hình thành nên một kiểu kiến trúc đặc biệt như ngôi nhà cổ ở Phú Xuân, Nhà Bè.




Không gian ngoại thất của nhà cổ nằm chen trong khu vườn xanh ngập hoa lá, phần “minh đường” của ngôi nhà được bố cục theo lối phong thủy truyền thống với ao sen trước nhà cũng được thiết lập. Điểm ấn tượng và khác biệt của ngôi nhà là nét Tây Âu với kiểu kiến trúc thuộc địa hiện hữu ở phần tường bao, tạo thành dãy hành lang dài tiếp giáp tứ diện ngôi nhà, điểm nhấn là các kiểu thức trang trí con tiện, chấn song, gạch bông kiểu Pháp, chi tiết đắp nổi hoa lá, cùng ban công cuốn vòm nối các hàng cột. Lối thiết kế hành lang này vừa mang lại không gian thoáng mát, bảo vệ mưa nắng cho ngôi nhà chính làm từ chất liệu gỗ, dẫu đã qua hơn trăm năm nhưng vẫn nguyên vẻ đẹp quyến rũ thuở ban đầu.


Trong khi hầu hết các nhà cổ vùng Nam Bộ phải chuyển đổi công năng sử dụng để phù hợp nhu cầu sinh hoạt gia đình, riêng ngôi nhà cổ ở Phú Xuân vẫn được bảo tồn nguyên trạng theo bố cục chuẩn mực của một nhà rường kiểu Huế với “nội tự - ngoại khách”. Từ sau ngạch cửa là nơi tiếp khách, ba gian chính của ngôi nhà ngay dưới nóc đòn dông là các ban thờ tổ tiên, hai bên chái là phòng ăn nghỉ, sinh hoạt gia đình. Điểm nhấn của không gian nội thất đều là những chi tiết trang trí mang đậm nét truyền thống, với các lối đục chạm, cẩn ốc rất tỉ mỉ, tinh tế, miêu tả các đề tài hoa dây, tùng - lộc, mai - điểu, phù dung - trĩ, tứ thời… cùng hệ thống bao lam, liễn đối, đại tự, đèn treo…


Ông Nguyễn Kim Chung cho biết thêm ngày trước ở cạnh ngôi nhà cổ ông đang sở hữu còn một ngôi nhà bề thế khác cũng thuộc dòng họ ông, nhưng đến 1952 đã bán lại cho cụ Vương Hồng Sển để dựng thành Vân Đường Phủ hiện ở 11 Nguyễn Thiện Thuật, Bình Thạnh. Một căn nhà cổ độc đáo khác ở Phú Xuân là nhà số 34/14, ấp 5, Nhà Bè, vẻ đẹp của công trình đặc biệt này luôn là địa chỉ đỏ để các nhà làm phim tìm đến chọn làm bối cảnh.




Những nhà rường cổ ở đất Phú Xuân – Nhà Bè và cả Sài Gòn có tuổi đời trên trăm năm, nay chỉ còn lại không quá đầu ngón tay. Trong đó, mỗi ngôi nhà luôn lưu giữ những vẻ đẹp đặc biệt không chỉ về mặt kiến trúc, mỹ thuật, cảnh quan, mà còn là một kho tư liệu phong phú về câu chuyện hình thành, cùng những biến cố thăng trầm theo năm tháng.

Nguyễn Đình

Bình luận