Sắc màu của thời gian

22/08/2017 15:11

Chơi ấm tử sa không chỉ để pha trà, hơn thế nữa, đó còn là một thú sưu tầm mà qua đó, con người đi sâu vào câu chuyện ca những nghệ nhân làm gốm xưa.

Người yêu văn học có lẽ ai cũng nhớ câu chuyện của cố nhà văn Nguyễn Tuân khi ông kể về thú uống trà, rồi việc gìn giữ những ấm trà như báu vật của các nhà nho, tài tử thời xưa. Ông không miêu tả cụ thể thời nào, nhưng người xem vẫn có thể hình dung về một xã hội Việt Nam thế kỷ 18-19, khi đó của cải vật chất không nhiều nhưng con người luôn biết trân trọng những giá trị tinh thần trong sáng. Thưởng trà, ngắm hoa, viết tặng nhau chữ, thi tài cao thấp bằng thơ… những thú chơi đó có điều còn lại, có điều đã lui vào dĩ vãng, song vẫn ghi vào nền văn hóa Việt Nam một dấu ấn vàng son không thể phai mờ. Nổi bật lên trong các thú chơi tao nhã đó là chơi ấm đất, cái tên nghe có vẻ dân dã nhưng thật ra vô cùng cầu kỳ. Bởi đó chính là dòng ấm tử sa mà cho tới nay vẫn rất kén người chơi.




Câu “Thứ nhất Thế Đức gan gà, thứ nhì Lưu Bộ, thứ ba Mạnh Thần” được cụ Nguyễn Tuân viết trong truyện ngắn “Những chiếc ấm đất” từ nhiều năm nay đã trở thành câu ngâm ngợi quen thuộc của giới sành đồ cổ. Chơi ấm tử sa không chỉ để pha trà, hơn thế nữa, đó còn là một thú sưu tầm mà qua đó, con người đi sâu vào câu chuyện của những nghệ nhân làm gốm xưa, phức tạp cả về cách chọn đất nguyên liệu cho tới kỹ thuật vuốt, gắn vòi và quai, tài năng vẽ thư họa, thư pháp… Bản thân tên của dòng ấm đã toát lên sự cầu kỳ của thú chơi. Tử sa, theo tiếng Hán có nghĩa là “cát tím”. Sở dĩ có tên này vì chất đất sau khi nung như ánh lên màu tím huyền ảo. Thật ra đó là một cách gọi chung, bởi tử sa lại chia thành nhiều loại dòng, có màu xanh, tím, đỏ hồng, da chu, vàng… Chúng có khởi nguyên từ vùng Nghi Hưng thuộc Giang Tô, Trung Quốc, nơi có nguồn nguyên liệu đất rất hiếm mà không nơi nào có được. Theo giới đồ cổ, người ta biết đến những chiếc ấm tử sa đầu tiên vào thời Minh, khi đó thú uống trà đã lan tỏa khắp các tầng lớp quyền quý cũng như giới phong lưu tài tử. Theo thời gian, các lò làm gốm tự phát triển kiểu dáng ấm của mình theo các phương thức khác nhau và người chơi cũng theo các dáng, bút tích, dấu triện mà phân biệt sản phẩm.
Ấm Mạnh Thần được ghi chữ dưới trôn, ấm Lưu Bội, Thế Đức được đóng dấu (triện). Đôi khi xuất hiện những chiếc ấm được đóng dấu ở bên trong và đây là điều rất lạ và cực kỳ khó thực hiện với bề mặt cong lõm của gốm. Càng ngắm nhìn những vật phẩm nhỏ này, người ta càng thấy thán phục tài năng của nghệ nhân làm gốm, bởi mỗi chiếc ấm đều đạt tới sự hoàn hảo tuyệt đối, dù là dáng tròn, dáng trái bần (cao hơn so với bình thường), dáng quả vả, dáng quả hồng. Quai rất thanh mảnh, vòi dù dài hay ngắn thì cũng tạo ra dòng nước được rót ra thẳng và mạnh. Người mới chơi vẫn nghĩ ấm tử sa hoàn hảo cần có độ bằng phẳng giữa miệng ấm và vòi, thật ra điều này chưa chính xác. Trong các dòng ấm khác nhau có một loại được gọi bằng cái tên rất thú vị: “Bầu vú Dương Quý Phi”. Có dáng tròn, vòi ngắn, quai làm ngược hẳn với quy tắc thông thường là trên nhỏ dưới to, chiếc ấm này gợi sự liên tưởng tới vẻ đẹp của một trong tứ đại mỹ nhân ở Trung Hoa cổ đại. Ấm này rất hiếm gặp và những người sở hữu thường ít khi chịu rời xa, dù ai đó trả tiền gấp đôi, gấp ba giá thông thường.




Những người chơi ấm ngày nay thường xuyên phải giải thích cho các bạn trẻ về thuật ngữ độc ẩm và song ẩm. Ấm độc ẩm nhỏ, nằm gọn trong lòng bàn tay, mỗi khi pha trà chỉ rót vừa chén hạt mít là phải chế thêm nước mới. Đó là hình ảnh tiêu biểu của các bậc tài tử xưa tự mình thưởng trà, tự mình tận hưởng cái hương thanh khiết mà trời đất ban lại. Theo giải thích của các nhà sưu tầm, người xưa dùng ấm độc ẩm ở nhà, cũng có khi mang theo người du ngoạn, tới nơi thanh nhã sẽ lưu lại vài canh giờ để được ngâm ngợi thi phú trong hương trà phảng phất. Ấm song ẩm lớn hơn, đủ cho hai chén trà. Cái thú giao du của cổ nhân xưa thể hiện ngay trong cách uống, bởi trà chỉ phù hợp với những người tri kỷ, không phải dùng cho đám đông ồn ào. Triết lý sống của ngày xưa thật đáng để người sau học hỏi.




Cái thú của chơi ấm tử sa không phải là đem ấm cất lên giá, kệ, giữ trong tủ cho bụi phủ mờ mà hàng ngày đem ra dùng, vừa xoa tay để cảm nhận độ nhẵn tuyệt đối của chất đất nung già, vừa nhấm nháp những chén trà đượm hương. Người chơi cầu kỳ còn hàng ngày đem bút lông xoa trà lên thân ấm, làm vậy lâu ngày bề mặt sẽ lên một mầu đen bóng, cổ kính mà người ta vẫn gọi là cao trà. Thú chơi này không cần quá nhiều tiền bạc nhưng đòi hỏi con người phải có tình yêu thật sự với những món đồ nhỏ mà tinh tế này. Từ khoảng hơn 20 năm nay, các nhà làm gốm Việt Nam đã học hỏi và cho ra đời dòng ấm tử sa có chất lượng cao, song đáng để sưu tầm nhất vẫn là những chiếc ấm đã có trên trăm năm tuổi. Với chúng, thời gian đã lắng đọng trên bề mặt gốm và mỗi sớm mỗi chiều, câu chuyện ngày xưa lại như theo hương trà lan tỏa không gian, đưa tâm hồn con người trở về miền thanh khiết.
Long Tuyền

Bình luận