Tiếng thơm còn mãi

09/10/2018 10:28

Giáo phường Thăng Long cùng những tâm huyết với nghệ thuật ca trù

Có nhiều câu chuyện dân gian nhuốm màu huyền thoại gắn với ca trù như sự tích về chiếc đàn đáy hay lời giã biệt của tổ nghề ca trù: “Thiếp vốn do vượng khí của trời đất chung đúc mà sinh ra, biến hóa vô thường, tinh linh sáng suốt, bầu bạn cùng tiên, cai quản tam giới, biến hóa thiện duyên, chu du thiên hạ, dạy dỗ cho các giáo phường để truyền lưu thiên cổ tiếng thơm. Nay ở trần gian ngày tháng đã mãn, nguyện xin trở về thượng giới”. Và tiếng thơm ấy chính là những giọt thanh, giọt trầm được các giáo phường ca trù gìn giữ đến hôm nay. 
Xưa kia, tại Hà Nội - nơi được coi là cái nôi của nghệ thuật ca trù, cả con phố Khâm Thiên rộn ràng tiếng phách, tiếng đàn ca tấp nập mà nay chỉ còn trong ký ức. Những tấm lòng yêu nghệ thuật truyền thống vẫn luôn đau đáu nỗi niềm mong mỏi ca trù đến với công chúng gần hơn sau hàng chục năm vắng bóng. Với tâm nguyện ấy, ca nương Phạm Thị Huệ - cũng là người được cố GS.TS Trần Văn Khê – nhà nghiên cứu văn hóa, âm nhạc cổ truyền đánh giá là ca nương duy nhất vừa biết đàn vừa biết hát, đã sáng lập giáo phường Thăng Long. Không chỉ là những tâm hồn đồng điệu cùng đam mê với nghệ thuật cổ truyền, giáo phường Thăng Long còn tự mình tìm cách lan tỏa tình yêu ấy bằng cách truyền dạy cho thế hệ trẻ, biểu diễn miễn phí cho khán giả trong và ngoài nước tại khu phố cổ hay tham gia trình diễn tại các chương trình nghệ thuật cổ truyền ở nước ngoài.


Một buổi biểu diễn của Giáo phường Thăng Long

Ca trù vốn có không gian riêng khá đặc thù cho ba loại hình là hát thờ cửa đình, hát thi và hát chơi. Hát thờ cửa đình được tổ chức vào dịp lễ hội tại đình làng trong nghi lễ tế Thành Hoàng làng, còn hát thi diễn ra vào mùa xuân với mục đích tìm ra cô đào có giọng ca đẹp nhất, vững nghề nhất và phẩm hạnh nhất để giữ cho nghề được lưu truyền. Ca trù hát chơi phổ biến hơn cả bởi đây là thú chơi tao nhã của giới thượng lưu, trí thức xưa. Họ là những khán giả sành điệu biết làm thơ, thưởng nhạc, mời các cô đào về dinh thự đàn hát, bình thơ, dùng trống chầu khen thưởng câu hát và làm thơ đưa cô đào hát. Những tác phẩm bất hủ được lưu truyền, biết đến qua những canh hát chơi thâu đêm. Hàng ngàn bài thơ hát nói, nội dung phong phú cũng được ra đời trong không gian này. Chính vì không mang đặc thù về không gian như hát thờ cửa đình và hát thi nên hát chơi là lối hát được lưu truyền rộng rãi hơn đến ngày nay. Giáo phường Thăng Long qua hơn một thập kỷ hoạt động, biểu diễn, truyền dạy tại nhiều không gian như đình, đền, nhà cổ, nay đã chọn một không gian trên con phố nhỏ Từ Hoa để nối tiếp nỗ lực phục dựng lối hát chơi. 

Giáo phường Thăng Long biểu diễn theo lối hát chơi

Bên sóng nước hồ Tây, trong một không gian đậm chất Hà Nội xưa, tiếng phách giòn tan rơi vào hư không, khoảng lặng ấy khiến người ta muốn tìm về nguồn cội, tìm về câu hát. Cô đào tài sắc nghiêm trang, thanh thoát khiến khách tiêu sầu gợi ý thơ. Người kép đàn rung thanh âm trầm đục, đón rước câu hát, nâng vẻ đẹp kiều diễm kiêu sa càng khiến người nghe đắm chìm trong tiếng nhạc. Cứ thế, cả người biểu diễn và khán giả chìm trong những giây phút tĩnh tại, thăng hoa của nghệ thuật. Ca trù đã chầm chậm hòa vào dòng chảy nghệ thuật đương đại một cách nhun nhị và được công chúng đón nhận tự nhiên, gần gũi.


Ca nương Phạm Thị Huệ (trái) đang hướng dẫn khách nước ngoài chơi đàn đáy

Đã có lúc nghệ thuật ca trù tưởng chừng bị rơi vào quên lãng, những câu hát điệu nhạc thả vào hư không tựa mảnh vỡ gây xót xa cho bao tâm hồn. Nhưng hôm nay, những tấm lòng yêu nghệ thuật truyền thống như các nghệ nhân cao tuổi, ca nương Phạm Thị Huệ hay các đào nương của giáo phường Thăng Long và nhiều giáo phường khác đã bằng tài năng, tâm huyết mà khơi tiếp mạch nguồn cảm xúc trong sâu thẳm mỗi người con đất Việt. Trong không gian xưa của Hà Nội được tái hiện ngày hôm nay, ca trù đang tỏa sáng lấp lánh những giá trị của văn hóa dân tộc. 


Các ca nương nhí của Giáo phường Thăng Long

Hương Quỳnh

Bình luận